25/5/20

Η Ψυχική Διεργασία Της Πανδημίας (Β’ Μέρος)

Πώς το πένθος μας αλλάζει - Εναλλακτική Δράση

Το πυροδοτούμενο πένθος από την πανδημία για την απώλεια του χαμένου αντικειμένου ακολουθεί τα παρακάτω πέντε στάδια (η παρακάτω περιγραφή είναι βασισμένη στο μοντέλο των πέντε σταδίων της Elisabeth Kübler-Ross, "On Death and Dying", 1969): 

  • 1ο Στάδιο: Άρνηση  
(Αρχή της πανδημίας – «Δεν μπορεί να συμβαίνει αυτό σε εμένα…δεν μπορώ να το πιστέψω»)
Είναι το πρώτο στάδιο του πένθους στο οποίο το άτομο το οποίο έχει υποστεί την απώλεια αναπτύσσει έναν προσωρινό αμυντικό μηχανισμό (άρνηση της πραγματικότητας) ώστε να μειώσει τον έντονο ψυχικό πόνο που του έχει προκαλέσει το τραυματικό συμβάν με το μούδιασμα, το πάγωμα, το σοκ και την απομόνωση να επικρατούν. Η άρνηση έρχεται στην επιφάνεια αυτόματα σε όλους τους ανθρώπους κι είναι η αρχική αντίδραση σε κάθε είδους καταστροφή. Επομένως, σε καταστάσεις κρίσης ή άμεσης ανάγκης, η ικανότητα ενός ατόμου να «αρνηθεί» συναισθηματικά ότι η επιβίωσή του βρίσκεται σε κίνδυνο, μπορεί ακόμη και να του σώσει τη ζωή, διότι επιστρατεύοντας την άρνηση, το άτομο μπορεί να ενεργήσει με έναν τρόπο που είναι αντικειμενικά ο πιο αποτελεσματικός. 

  • 2ο Στάδιο: Θυμός 
(«Γιατί συμβαίνει αυτό σε εμένα; Τι έκανα για να αξίζω κάτι τέτοιο;»)

Σταδιακά η άρνηση της πραγματικότητας δίνει τη θέση της στη συνειδητοποίηση της απώλειας και του έντονου ψυχικού πόνου που την συνοδεύει. Οι σκέψεις του «όχι, αυτό δεν συμβαίνει σε εμένα» ακολουθούνται από τις σκέψεις «γιατί σε εμένα;». Στο στάδιο αυτό, ο θυμός του ατόμου εκφράζεται και απευθύνεται σε οικεία και μη οικεία πρόσωπα, στο κράτος, στο αντικείμενο της απώλειας, στο Θεό που τον τιμωρεί, στην μοίρα ακόμη και στον ίδιο του τον εαυτό. Το άτομο φαίνεται να βιώνει εχθρικά αισθήματα προς τους πάντες και να νιώθει αδύναμο, αβοήθητο κι εγκαταλελειμμένο μπροστά στο κακό που το βρήκε. 
Εν προκειμένω, η απομόνωση, η καραντίνα, η διακοπή της λειτουργίας των καταστημάτων και των χώρων αναψυχής, ενδεχομένως να δημιούργησαν και να εξακολουθούν να δημιουργούν σε πολλούς από εμάς μια αίσθηση περιορισμού της προσωπικής μας ελευθερίας και κανονικότητας, πράγμα που με τη σειρά του ενδεχομένως να οδηγεί σε βιωμένα αισθήματα έντασης και εκνευρισμού είτε για τις ιατρικές υπηρεσίες είτε για τους ιθύνοντες που επέβαλλαν τα περιοριστικά μέτρα.

  • 3ο Στάδιο: Διαπραγμάτευση 
(«Κάνε να μη συμβεί αυτό και σε αντάλλαγμα εγώ…», «Αν είχα κάνει…ίσως να μην είχε συμβεί αυτό το κακό»)

Στο εν λόγω στάδιο το άτομο κάνει επίμονες σκέψεις όσον αφορά όλα εκείνα που θα μπορούσε να είχε κάνει διαφορετικά προκειμένου να αποφευχθεί η απώλεια. Οι σκέψεις «τι θα γινόταν αν…» ή «αν μπορούσα μόνο…» ενδεχομένως να δημιουργούν στο άτομο αισθήματα ενοχής για όλα εκείνα που θα μπορούσε να κάνει και δεν έκανε ή για εκείνα που θα μπορούσε να μην κάνει κι έκανε. Το άτομο επιχειρεί να συνάψει κάποιου είδους συμφωνία (συνήθως με το Θεό) αναζητώντας ως ανταλλάγματα για την καλή του συμπεριφορά την αποφυγή του πόνου. Ψάχνει απεγνωσμένα μια λύση που θα το βοηθήσει να αποφύγει να βιώσει τον ψυχικό πόνο που του προκαλεί η απώλεια. 

Η συνθήκη του εγκλεισμού έφερε  «αναγκαστικά» αρκετούς από εμάς αντιμέτωπους με τους εαυτούς μας κι ευοδώθηκε μια διεργασία ενδοσκόπησης κι αυτοπαρατήρησης. Η καραντίνα δημιούργησε τη συνθήκη για μια μορφή διαλόγου άλλοτε με τον εαυτό μας άλλοτε ως έκκληση ή προσευχή στο Θεό σε μια προσπάθεια διαχείρισης του ψυχικού πόνου. 

  • 4ο Στάδιο: Κατάθλιψη
(«Δεν έχω όρεξη να κάνω τίποτα», «Δεν υπάρχει καμία ελπίδα…είμαι απελπισμένος»)

Το άτομο βιώνει το εν λόγω στάδιο όταν συνειδητοποιήσει το πραγματικό μέγεθος της απώλειας. Έρχεται σε επαφή με το συναίσθημα της θλίψης, του φόβου, της αβεβαιότητας, του πόνου. Σύμφωνα με την Kübler-Ross τα συναισθήματα αυτά συνιστούν μια φυσιολογική αντίδραση κατά την επεξεργασία και διεργασία του πένθους καθώς το άτομο συνειδητοποιεί πλέον ότι το αντικείμενο της απώλειας χάθηκε οριστικά. Εδώ το άτομο τείνει να αποσύρεται από δραστηριότητες οι οποίες του έδιναν χαρά, είναι θλιμμένο, μπορεί να έχει προβλήματα στον ύπνο, να παρουσιάζει προβλήματα συγκέντρωσης και μνήμης καθώς και διαταραχές στην όρεξή του. 

Εν μέσω της πανδημίας, η διακοπή της εργασίας και των δραστηριοτήτων που έδιναν νόημα στις ζωές μας, οι μειωμένες κοινωνικές επαφές με άλλα άτομα, η γενικότερη απώλεια της κανονικότητας, η ανησυχία κι ο φόβος για τους εαυτούς μας και τα αγαπημένα μας πρόσωπα για πιθανή εκδήλωση της ασθένειας και τη μετάδοσή της, τη βαρύτητα και την έκβασή της, οι ανησυχίες αναφορικά με την προμήθεια αγαθών (φάρμακα, ένδυση, φαγητό) αλλά και του αναγκαίου προστατευτικού εξοπλισμού (μάσκες, γάντια, αντισηπτικά κ.ά), οι ανησυχίες για την εκπλήρωση των οικογενειακών υποχρεώσεων, για τα μειωμένα προσλαμβανόμενα ερεθίσματα, για την αδυναμία πρόσβασης σε ιατρική φροντίδα κι οι ανησυχίες για τη γενικότερη απώλεια της κανονικότητας διατάραξαν την καθημερινότητά μας και προκάλεσαν μειωμένη διάθεση και μια γενική αίσθηση ανηδονίας.

  • 5ο Στάδιο: Αποδοχή
(«Έχω αποδεχθεί αυτό που συνέβη…έχω εξοικειωθεί με το τι θα συμβεί…όλα θα πάνε καλά…πονάει αλλά η ζωή συνεχίζεται»)
Το τελικό στάδιο στην επεξεργασία της απώλειας έχει να κάνει με την αποδοχή της νέας ανακατασκευασμένης πραγματικότητας. Πλέον, το άτομο αντιλαμβάνεται ότι η απώλεια είναι υπαρκτή κι ότι δεν μπορεί να κάνει κάτι για να αποτρέψει την κατάσταση. Μαθαίνει να ζει χωρίς το χαμένο αντικείμενο και μαθαίνει να προσαρμόζεται στην καινούρια συνθήκη. Πιθανότατα δεν είναι μια αρεστή πραγματικότητα αλλά είναι μια πραγματικότητα που θα έχει περισσότερες καλές μέρες από ότι κακές. 

Εδώ θα μπορούσε να προστεθεί κι ένα έκτο στάδιο στη διεργασία του πένθους σχετικά με την επανανοηματοδότηση της απώλειας. Τον μετασχηματισμό του νοήματος. Η απώλεια της κανονικότητας έφερε – κι εξακολουθεί να φέρνει – καθέναν από εμάς αντιμέτωπο με τα υπαρξιακά άγχη, τους φόβους, τις αγωνίες του σε μια πηγαία ανάγκη να απαντηθεί το υπαρξιακό ερώτημα «ποιο είναι το νόημα της ζωής». Ως εκ τούτου, το τελικό βήμα στη συνολική συναισθηματική διεργασία του πένθους αφορά τη νέα γνώση και τη νοηματοδότηση της καινούριας πραγματικότητας που προέκυψε και συνεχίζει να προκύπτει από το υποκειμενικό και προσωπικό βίωμα της απώλειας. Όπως έγραψε κι ο επιζών του Ολοκαυτώματος και ψυχίατρος Viktor Frankl, «αν υπάρχει ένα νόημα στη ζωή, τότε πρέπει να υπάρχει νόημα και στον πόνο και στη δυστυχία» (1969, σελ. 106). Η ζωή του είναι μια ιστορία λύτρωσης, η διεργασία του μετασχηματισμού του ψυχικού πόνου σε ένα σημαντικό σκοπό στη ζωή. Ο ίδιος κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, «ο πόνος παύει να είναι πόνος κατά κάποιο τρόπο, τη στιγμή που βρίσκει νόημα» (1969, σελ. 179).

Καταλήγοντας να αποδεχτούμε – γνωστικά και συναισθηματικά – την πραγματικότητα της απώλειας εξοπλιζόμαστε με ψυχική ανθεκτικότητα και προσαρμοστικότητα, δηλαδή με την ικανότητα να αντιμετωπίζουμε μελλοντικές καταστροφικές κρίσεις. Όσο η πραγματικότητα της πανδημίας συνεχώς μετασχηματίζεται, τόσο πιο αναγκαία είναι η διαρκής επανανοηματοδότησή της μέσα από τη νέα γνώση που προκύπτει. 

Συμπερασματικά, όπως βλέπουμε, τα πέντε στάδια του πένθους δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένα ευρύ φάσμα ανθρώπινων αντιδράσεων που ενεργοποιούνται σε όλους όσους πενθούν μια απώλεια. Μερικές φορές οι άνθρωποι που βιώνουν μια απώλεια μπορεί να αναφέρουν περισσότερα στάδια. Σε κάθε περίπτωση, όμως, όλοι θα βιώσουν τουλάχιστον δύο από τα στάδια αυτά. 

Έχετε κατά νου ότι η εμπειρία της απώλειας είναι προσωπική και μοναδική για κάθε άτομο όσο μοναδικό είναι και τα ίδιο.

 Αλεξία Σκαρμούτσου, MSc
Ψυχολόγος Α.Τ.Π.Σ.Υ.Τ.Ε.